Không thể gấp gáp với điện hạt nhân

Nhà máy điện hạt nhân Fukushima bị phá hủy trong trận động đất vào đầu năm 2011. (TBKTSG) – Để có thể đưa nhà máy điện hạt nhân đầu tiên vào vận hành vào năm 2020 như mục tiêu đã định của Chính phủ, thì sẽ phải khởi công xây dựng nhà máy từ năm 2014, tức chỉ còn không đầy ba năm nữa. Thế nhưng, cho đến nay những vấn đề liên quan đến bảo đảm an toàn trong quá trình vận hành của dự án điện này vẫn tiếp tục được các nhà khoa học đặt ra và câu trả lời để có thể làm yên lòng tất cả mọi người vẫn còn ở phía trước. Tại Hội nghị Khoa học – Công nghệ hạt nhân diễn ra vào ngày 18-8, một số nhà khoa học đã cảnh báo khu vực được xác định để xây hai nhà máy điện hạt nhân đầu tiên, gồm Vĩnh Hải và Phước Dinh thuộc tỉnh Ninh Thuận, có một số đứt gãy địa chất đang hoạt động và nó có thể ảnh hưởng trực tiếp đến cơ sở hạ tầng trong khu vực của dự án. Các đứt gãy địa chất này đã bị bỏ sót trong những đợt nghiên cứu trước đây. Nếu các kết quả nghiên cứu bổ sung khẳng định các đứt gãy này có thể ảnh hưởng đến an toàn của nhà máy điện hạt nhân, thì việc di dời địa điểm sẽ khó tránh khỏi. Dù sao, đây cũng chỉ là vấn đề kỹ thuật, nên việc khắc phục sẽ không mấy khó khăn. Điều khiến các nhà chuyên môn lo ngại hơn cả chính là ở nguồn nhân lực để sau này quản lý, vận hành và bảo dưỡng nhà máy. Hiện tại, nguồn nhân lực của Việt Nam hoàn toàn không đáp ứng được yêu cầu để xây dựng, quản lý và vận hành nhà máy điện hạt nhân. Lời giải cho vấn đề quan trọng này, cho đến nay, chỉ là một số thông tin về 29 kỹ sư đang được đào tạo tại Nga, hai kỹ sư đang học tại Pháp và 258 kỹ sư tham gia các khóa đào tạo ngắn hạn về điện hạt nhân tại Việt Nam và nước ngoài… do đại diện Ban Quản lý điện hạt nhân Ninh Thuận công bố. Trong mấy năm qua, khi nói về vấn đề an toàn của các nhà máy điện hạt nhân sẽ xây dựng, một số vị lãnh đạo thường nhấn mạnh đến yếu tố công nghệ, để từ đó kết luận rằng các nhà máy của Việt Nam trong tương lai an toàn hơn các nhà máy điện hạt nhân Fukushima của Nhật Bản. Công nghệ là một yếu tố quan trọng đối với vấn đề an toàn. Đây là điều không cần phải bàn cãi. Nhưng nó chưa phải là yếu tố quyết định, mà còn phụ thuộc rất nhiều vào con người. Kinh nghiệm thực tế cho thấy, hầu hết các sự cố điện hạt nhân lớn xảy ra trên toàn thế giới, kể cả ở những cường quốc về công nghệ hạt nhân như Nga, Mỹ, Nhật Bản… đều do sai sót hay sự chủ quan của con người gây ra. Công nghệ dù có hoàn thiện đến đâu đi chăng nữa, các tiêu chuẩn và quy trình bảo đảm về sự an toàn dù có chặt chẽ đến thế nào, thì cũng không thể có sự bảo đảm tuyệt đối. Sự cố xảy ra tại Fukushima đã khiến cho cả thế giới phải giật mình và nhiều nước đã phải rà soát lại toàn bộ vấn đề an toàn cho các nhà máy điện hạt nhân của họ. Ngay nước Đức, một cường quốc về công nghệ với nguồn nhân lực có chất lượng ít nước nào có thể bì kịp, cũng không tin vào sự an toàn tuyệt đối của điện hạt nhân, nên đã quyết định từ bỏ nguồn năng lượng này. Các dự án xây dựng nhà máy điện hạt nhân của Việt Nam hiện đang được trợ giúp của nhiều chuyên gia quốc tế. Công việc chuẩn bị cũng được tiến hành kỹ lưỡng. Nhưng điều đó cũng không đủ để có thể khẳng định chắc chắn là sẽ không có sai sót. Nếu khẳng định của các nhà khoa học về các đứt gãy địa chất là đúng, thì ít nhất chúng ta cũng đã sai sót khi bỏ qua các đứt gãy này khi nghiên cứu chọn địa điểm đặt hai nhà máy đầu tiên. Quyết định chọn điện hạt nhân của Việt Nam xuất phát từ dự báo về khả năng không đủ đáp ứng nhu cầu của các nguồn thủy điện và nhiệt điện khác. Tuy nhiên, một số chuyên gia năng lượng cho rằng, Việt Nam đã dự báo quá mức về nhu cầu trong tương lai. Đồng thời, các giải pháp để giải quyết nhu cầu điện năng đã không đánh giá đúng vai trò của giải pháp tiết kiệm năng lượng và các nguồn năng lượng tái tạo. Hiện nay, do nền kinh tế đang gặp khó khăn, nhu cầu tiêu thụ điện đã giảm mạnh, dẫn đến nhiều nhà máy điện không thể huy động hết công suất. Năm tới, nhiều khả năng kinh tế chưa kịp hồi phục và mức tiêu thụ điện sẽ vẫn thấp và với tình hình này có thể đến năm 2020 Việt Nam chưa cần thiết phải bổ sung điện hạt nhân vào nguồn điện quốc gia. Nhưng ngay cả trong trường hợp thiếu điện, chúng ta cũng không thể gấp gáp với điện hạt nhân, nhất là khi mọi vấn đề đặt ra liên quan đến an toàn trong quá trình xây dựng, vận hành và bảo dưỡng nhà máy chưa được giải quyết triệt để. Nhiều chuyên gia cho rằng, thay vì làm liên tiếp tám nhà máy, trước mắt chỉ nên xây dựng một để tích lũy kinh nghiệm vận hành và đào tạo nguồn nhân lực. Đây là hướng đi phù hợp với điều kiện thiếu thốn nguồn nhân lực và cả kinh nghiệm của Việt Nam, nên cần được xem xét thấu đáo.

Động đất 5,1 độ richter: Thêm hoài nghi đứt gãy miền Trung

> Động đất cách bờ biển Phú Yên khoảng 300 km

TP – Trận động đất mạnh 5,1 độ richter sáng sớm qua ngoài khơi xa tỉnh Phú Yên làm sống lại nhiều điều chưa rõ ràng về hệ thống đứt gãy chạy dọc bờ biển Trung Bộ nước ta.

 

Động đất ngoài khơi Phú Yên sáng sớm qua lại thêm dấu hiệu hoài nghi về hoạt động của vùng núi lửa trẻ ở nam Trung Bộ, theo GS.TS Nguyễn Đình Xuyên.

 

Hồi 1h3’ sáng 25-8, trận động đất có cường độ 5,1 độ richter xảy ra trên Biển Đông tại vị trí có tọa độ 13,41 độ vĩ bắc, 112,22 độ kinh đông, cách bờ biển Phú Yên 300 km. Động đất tuy không gây thiệt hại gì trên mặt biển cũng như mặt đất nhưng khiến các nhà khoa học chú ý đến khả năng gia tăng hoạt động của hệ thống đứt gãy chạy dọc bờ biển Trung Bộ nước ta, còn gọi là đới đứt gãy kinh tuyến 109-110 độ đông.

Ngày 26-1- 2010, ghi nhận được một trận động đất mạnh 4,7 độ richter ở độ sâu 10km ngoài khơi biển Đông, cách bờ biển Bà Rịa – Vũng Tàu khoảng 128km. Ngày 23-6-2010, ngoài khơi vùng biển Phan Thiết cũng xảy ra trận động đất mạnh 4,7 độ richter, gây chấn động cấp 4 ở TP. Hồ Chí Minh.

Theo GS.TS Nguyễn Đình Xuyên, nguyên Viện trưởng Viện Vật lý Địa cầu, hệ thống đứt gãy kinh tuyến 109-110 là cái rốn của những trận động đất lớn nhỏ thời gian gần đây.

Dọc các đứt gãy này, nhất là ngoài khơi vùng biển các tỉnh Ninh Thuận, Bình Thuận, Khánh Hòa, vẫn theo GS.TS Nguyễn Đình Xuyên, có nhiều ổ núi lửa từng hoạt động. Điển hình là đợt núi lửa phun trào ở Hòn Tro năm 1923 và gây động đất mạnh 6,1 độ richter ở TP Phan Thiết, tỉnh Bình Thuận.

Theo dân địa phương, sau động đất, có một đợt nước dâng cao hơn 2m tràn vào bờ biển các xã Bình Long, Hưng Long, quét sạch nhiều nhà cửa. Chuồng ngựa của Alexandre Yersin – bác sỹ và là nhà vi khuẩn học người Pháp, ở sâu trong bờ và độ cao trên 2m cũng bị sóng đánh đổ.

Có ý kiến cho đợt nước dâng ấy chính là sóng thần. GS.TS Nguyễn Đình Xuyên khuyến cáo, cần đề phòng những trận lớn hơn.

Cảnh giác 35 năm tới

Đới đứt gãy 109-110 độ đông nằm không xa địa điểm dự kiến xây dựng hai nhà máy điện hạt nhân đầu tiên của Việt Nam ở tỉnh Ninh Thuận. Cụ thể, Nhà máy Ninh Thuận 1 định đặt tại xã Phước Dinh (huyện Thuận Nam) và Nhà máy Ninh Thuận 2 đặt tại xã Vĩnh Hải (huyện Ninh Hải). Khoảng cách đới đứt gãy trên đến hai địa điểm ấy lần lượt là 100 km và 80 km.

Theo TS Vũ Văn Chinh, Viện Địa chất, đến nay các ý kiến về tác động của đới đứt gãy 109-110 độ đông vẫn chưa thống nhất. Hầu như tất cả đều thừa nhận đới đứt gãy này đang hoạt động. Nhưng một nhóm cho rằng mức độ hoạt động sẽ không đáng kể, trong khi nhóm khác lại cảnh báo không nên xem nhẹ, thậm chí, có thể phải tính đến khả năng gây sóng thần do động đất từ đới này.

GS.TS Nguyễn Đình Xuyên, cho rằng dấu hiệu gia tăng động đất ở đới đứt gãy 109-110 độ đông không nên được xem xét tách rời với hoạt động của các đới đứt gãy khác trên Biển Đông, nhất là với các đới đứt gãy có thể là vùng nguồn gây động đất kèm sóng thần, như đới đứt gãy nam Hải Nam (Trung Quốc) và đới hút chìm Manila (Philippines). Nhà khoa học đặc biệt quan ngại đến đới hút chìm Manila.

Theo thống kê, chu kỳ lặp lại động đất lớn (trên 8 độ richter) ở hút chìm Manila là 475 năm và cực lớn (trên 9 độ richter) là 950 năm. Đới chìm Manila này nằm ở độ sâu 5.400m trong khi độ sâu trung bình của Biển Đông là 1.500m. Suốt 440 năm qua, người ta chưa ghi nhận được trận động đất lớn nào ở đới Manila.

Áp suất tích lũy trong từng ấy năm liệu có phải đang đến điểm tới hạn để có thể gây ra một trận động đất lớn theo chu kỳ trong vòng 35 năm tới? Câu hỏi thú vị nhưng cũng đáng sợ này đang gây sự chú ý lớn của nhiều trung tâm nghiên cứu động đất hàng đầu quốc tế.

Nếu xảy ra động đất lớn chu kỳ 475 năm ở đới Manila, theo tính toán của Viện Vật lý Địa cầu, nhiều vùng biển Việt Nam sẽ bị ảnh hưởng. Các bãi biển Tuy Hòa (tỉnh Phú Yên) tới Phan Rang (Ninh Thuận) và Phan Thiết (Bình Thuận) có thể bị sóng thần cao 2m tấn công. Vùng ven biển từ Quảng Ngãi tới Tuy Hòa (Phú Yên), sóng thần có thể cao hơn, 3-4m. Rõ nhất là vùng biển Tam Kỳ (tỉnh Quảng Ngãi), TP Đà Nẵng, có thể chịu sóng thần nặng nhất, lên đến 4-5 m.

 

QD

Nửa số trẻ em Fukushima nhiễm phóng xạ

Gần ½ mẫu kiểm tra y tế của trẻ em sống trong khu vực nhiễm phóng xạ từ nhà máy điện hạt nhân Fukushima (Nhật Bản) cho kết quả dương tính với chất phóng xạ.

TIN LIÊN QUAN

Phóng xạ từ Nhật bay tới bờ biển Mỹ
Động đất Nhật gây lở băng khổng lồ ở Nam Cực
Trẻ em Fukushima được xét nghiệm ung thư định kỳ
Nhật đã không chuẩn bị cho thảm họa Fukushima
Thảm cảnh của công nhân nhà máy Fukushima

Các xét nghiệm y tế đã được tiến hành với hơn 1.000 trẻ em từ 1-15 tuổi sống ở thành phố Iwaki, thị trấn Kawamata và ngôi làng Iitate thuộc tỉnh Fukushima (Nhật Bản) – những khu vực được xác định bị nhiễm phóng xạ từ nhà máy điện hạt nhân Fukushima sau thảm họa động đất và sóng thần vào ngày 11/3 vừa qua.

Chuyên gia hạt nhân kiểm tra mức phóng xạ quanh nhà máy điện Fukushima. Ảnh: Getty Images

Kết quả cho thấy, chất phóng xạ được phát hiện trong tuyến giáp của 45% số trẻ em được kiểm tra. Tuy nhiên, lực lượng đặc nhiệm giải quyết sự cố hạt nhân của Nhật Bản nói mức độ nhiễm xạ không đủ gây ra ảnh hưởng hưởng tới sức khỏe của trẻ em.

Báo Telegraph dẫn lời một thành viên giấu tên của lực lượng này khẳng định: “Theo tiêu chuẩn chính thức của Nhật Bản, chúng tôi không phát hiện bất kỳ trẻ em nào nhiễm phóng xạ cao hơn mức có thể gây ra những vấn đề về sức khỏe”.

Cụ thể, không trẻ em nào bị nhiễm xạ cao hơn 0,2 mSv – mức tiêu chuẩn do Ủy ban An toàn Hạt nhân Nhật Bản đưa ra. Tuy nhiên, Ủy ban An toàn Hạt nhân Nhật Bản đang xem xét thắt chặt tiêu chuẩn an toàn xuống 0,1 mSv.

Mặc dù các chuyên gia khẳng định mức phóng xạ không gây ra ảnh hưởng về sức khỏe, nhưng kết quả kiểm tra đã khiến các bậc cha mẹ của những trẻ em sống quanh khu vực nhà máy điện hạt nhân Fukushima cảm thấy rất lo lắng.

Trẻ em và trẻ sơ sinh là những đối tượng dễ bị nhiếm phóng xạ nhất. Nếu một lượng lớn chất phóng xạ tập trung ở tuyến giáp, khả năng những chất phóng xạ này gây ra ung thư rất cao.

Trước đó, chính quyền tỉnh Fukushima đã công bố kế hoạch kiểm tra y tế miễn phí định kỳ cho khoảng 360.000 người dưới 18 tuổi trong suốt cuộc đời, nhằm phát hiện sớm nguy cơ mắc ung thư do nhiễm phóng xạ.

Hà Hương

Khảo sát lại địa điểm xây dựng nhà máy điện hạt nhân

Tại hội nghị, có ý kiến cho rằng địa chất nơi xây nhà máy có những đứt gãy có thể ảnh hưởng đến công trình.

 

Trong hai ngày 18 và 19-8, Hội Năng lượng nguyên tử Việt Nam, Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam và Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Ninh Thuận phối hợp tổ chức Hội nghị khoa học và công nghệ hạt nhân toàn quốc lần IX tại TP Phan Rang-Tháp Chàm với hơn 300 đại biểu tham dự.

Mổ xẻ vì chưa an toàn

Theo PGS-TS Vương Hữu Tấn, Viện trưởng Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam, hội nghị lần này ngoài trao đổi về an toàn hạt nhân, ứng dụng bức xạ trong y tế, công nghiệp, nông nghiệp còn có tiểu ban về điện hạt nhân (ĐHN) giải quyết các vấn đề an toàn, môi trường, đào tạo cán bộ.

Tại hội nghị, nhiều đại biểu lo lắng về địa điểm xây dựng hai nhà máy ĐHN ở Ninh Thuận. Ông Tấn cho biết hiện VN đang cùng các đối tác nước ngoài kể cả Nga và Nhật bắt đầu nghiên cứu địa điểm. Nếu trong quá trình nghiên cứu phát hiện được những vấn đề vi phạm tiêu chí về “cấm” (không an toàn – NV) thì phải đề nghị không chọn địa điểm này. Hiện các cơ quan chuyên môn của đối tác Nga và Nhật cùng các cơ quan chuyên môn VN bắt đầu nghiên cứu sâu như khoan, làm lại các khâu khảo sát về địa chất, địa chấn.

Ông Tấn thừa nhận sự cố nhà máy ĐHN Fukushima (Nhật Bản) là bài học chung của cả thế giới. Vừa qua, hội nghị cấp bộ trưởng các nước đã tổ chức họp để đánh giá sự cố, rút ra bài học, khuyến cáo các nước trong đó có VN. VN cần đặt ra các tiêu chí về lựa chọn địa điểm như thế nào cho an toàn.

Viện Năng lượng nguyên tử VN cùng Sở KH&CN tỉnh Ninh Thuận ký kết hợp tác phát triển trạm quan trắc phóng xạ. Ảnh: M.TRÂN

E ngại các đứt gãy

Nhiều ý kiến cho rằng ở giai đoạn báo cáo tiền khả thi trước đây, nơi xây dựng nhà máy ĐHN Ninh Thuận được khảo sát các vấn đề đứt gãy ở bán kính 100 km, nay sau sự cố sóng thần 11-3 ở Nhật Bản cùng hàng trăm trận động đất nhẹ sau đó nên cần phải khảo sát lại. Theo ông Tấn, đứt gãy là yếu tố rất quan trọng trong việc lựa chọn địa điểm. Nếu như đứt gãy có từ nguồn gốc gây ra động đất thì ngành địa chất phải thận trọng. Vì muốn chọn địa điểm xây dựng nhà máy ĐHN phải theo Luật Năng lượng nguyên tử và được Thủ tướng phê duyệt.

Theo TS Trần Tân Văn, Viện trưởng Viện Khoa học địa chất và Khoáng sản VN, một số khu vực ở Vĩnh Hải và Phước Dinh (nơi xây dựng hai nhà máy ĐHN Ninh Thuận) có các thành tạo cát sạn kết vôi được cho là thuộc “hệ tầng Maveck” tuổi Pliocen là các biểu hiện của hệ thống đứt gãy trẻ phương đông-bắc, tây-nam. Nhóm nghiên cứu cho rằng việc kết luận về tuổi cũng như tính chất hoạt động và ảnh hưởng có thể có của các hệ thống đứt gãy đến công tác phát triển cơ sở hạ tầng trong khu vực là rất quan trọng. Qua khảo sát, khu vực Phước Dinh có đứt gãy Suối Mía, khu vực Vĩnh Hải có đứt gãy Vĩnh Hải 2. Tác động của đứt gãy ở cường độ lớn có thể phá hủy công trình, dịch chuyển, làm biến dạng, phá hủy nền móng công trình. Tuy nhiên, theo tài liệu về đặc điểm địa chất, kiến tạo khu vực thì vùng dự án ít có khả năng phát sinh động đất cường độ cao.

Ông Tấn khẳng định hai nhà máy ĐHN Ninh Thuận có nằm trên đứt gãy nhưng cách bao nhiêu kilômet thì phải khảo sát, đánh giá lại. Hiện chủ đầu tư (Tập đoàn Điện lực VN) cùng đối tác nước ngoài nghiên cứu, đánh giá và có kết quả báo cáo Bộ KH&CN, xây dựng các tiêu chí đánh giá xem có đạt yêu cầu hay không để trình Thủ tướng phê duyệt.

Tại hội nghị, Sở KH&CN tỉnh Ninh Thuận và Viện Năng lượng nguyên tử VN sẽ ký kết bản ghi nhớ về hợp tác tăng cường năng lực quản lý nhà nước trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử tại địa phương, trong đó có hoạt động thông tin tuyên truyền về ĐHN. Bộ KH&CN đánh giá cao sự hợp tác này và sẽ hỗ trợ để các nội dung hợp tác được thực hiện hiệu quả. Ông TRẦN VIỆT THANH, Thứ trưởng Bộ KH&CN

MINH TRÂN

Nếu, thì… với điện hạt nhân

SGTT.VN – Ông Trần Hữu Phát, chủ tịch hội đồng khoa học viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam kể: khi nghe một phó chủ nhiệm uỷ ban Khoa học, công nghệ và môi trường “khoe” uỷ ban này được Quốc hội giao giám sát việc thực hiện dự án điện hạt nhân Ninh Thuận, ông đã bảo “Uỷ ban biết gì mà giám sát”.

 

Nghị quyết của Quốc hội đặt điều kiện chỉ triển khai điện hạt nhân khi đảm bảo mọi tiêu chuẩn an toàn. Ảnh:

 

Muốn giám sát, theo ông Phát, phải xây dựng năng lực cụ thể về pháp luật, kỹ thuật năng lượng nguyên tử. Nếu không, người ta nói “đây, có ý kiến của uỷ ban Khoa học, công nghệ và môi trường rồi, chúng tôi thực hiện”, lỡ xảy ra chuyện gì ai chịu trách nhiệm? Ông nhận xét: “Hiện nay, nhận thức về việc đảm bảo an toàn cho điện hạt nhân còn rất mơ hồ, từ Quốc hội trở xuống, điều này cực kỳ nguy hiểm”.

Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam là đơn vị tổ chức hội nghị Khoa học và năng lượng hạt nhân toàn quốc hôm qua, 18.8 tại Ninh Thuận, địa phương được chọn để thực hiện dự án năng lượng điện hạt nhân đầu tiên của cả nước. Là người điều hành hội nghị, cũng với tư cách là một trong những người khởi xướng chương trình điện hạt nhân, ông Phát nói: “Chúng ta họp ở đây không chỉ để khẳng định việc xây dựng nhà máy điện hạt nhân là cần thiết, xây dựng và vận hành nhà máy thì dễ nhưng quan trọng (và khó) là phải đảm bảo việc này được thực hiện một cách tuyệt đối an toàn”. Ông kêu gọi mọi người tham gia hội nghị có trách nhiệm góp ý để hoàn thiện khung pháp luật và bộ máy quản lý vì mục tiêu trên.

Luật Năng lượng nguyên tử đã được Quốc hội thông qua ngày 3.6.2008, trước khi thông qua nghị quyết về chủ trương đầu tư dự án điện hạt nhân Ninh Thuận vào ngày 25.11.2009 hơn một năm. Thế nhưng, tại hội nghị nêu trên, tiến sĩ Lê Chí Dũng, phó cục trưởng cục An toàn bức xạ và hạt nhân (thuộc bộ Khoa học và công nghệ) cho biết bộ này đang chuẩn bị đề xuất sửa luật Năng lượng nguyên tử vào năm 2013. Ông Dũng cho biết, sau khi Việt Nam ban hành luật Năng lượng nguyên tử, cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA) và các nước phát triển đã gửi những góp ý. Theo hướng dẫn chung của IAEA về xây dựng luật về năng lượng nguyên tử nói chung cho các nước, nên thống nhất có một cơ quan pháp quy tiến hành các hoạt động pháp quy nhằm đảm bảo sự an toàn như quản lý khai báo, cấp phép, kiểm tra, cưỡng chế thi hành. Đồng thời, cơ quan này phải độc lập với các cơ quan tổ chức chịu trách nhiệm phát triển ứng dụng năng lượng nguyên tử.

Trong khi đó ở Việt Nam, theo ông Dũng, riêng việc cấp phép liên quan đến nhà máy điện hạt nhân thì Thủ tướng phê duyệt địa điểm, bộ Khoa học và công nghệ cấp phép xây dựng, bộ Công thương cấp phép vận hành. Sự phân chia này, theo ông Dũng, là do khi xây dựng luật Năng lượng nguyên tử, chúng ta đã quá chú trọng sự phù hợp với các luật hiện có như luật về đầu tư, xây dựng, môi trường. Cá nhân ông cho rằng thống nhất đầu mối thì hiệu quả quản lý sẽ cao hơn. Cũng theo ông Dũng, khi xem xét vấn đề an toàn của nhà máy điện hạt nhân thì không được bị sức ép của ai, cơ quan nào. Nếu cơ quan chịu trách nhiệm về vấn đề an toàn phụ thuộc vào việc phải phát triển điện hạt nhân thật nhanh hoặc bị thúc ép sẽ có thể bỏ qua quy trình về an toàn mà đáng ra phải thực hiện. Điều này sẽ cực kỳ nguy hiểm. Đáng tiếc, theo như ông thấy, thì “sự tách bạch này đang gặp khó khăn”.

Nếu không thể xây dựng kịp cơ sở pháp lý nói chung (quản lý rủi ro nói riêng) đầy đủ cho một hoạt động nào đó thì hoạt động đó nên hoãn lại. Đối với điện hạt nhân cũng vậy.

Bỏ qua khó khăn liên quan đến vấn đề có tính tổ chức này, nhiệm vụ quản lý rủi ro hạt nhân của cục An toàn bức xạ và hạt nhân đang gặp sức ép rất lớn về thời gian, năng lực, phải “chạy đua” với tiến độ triển khai dự án nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận, mà theo nghị quyết của Quốc hội, sẽ khởi công vào năm 2014. Theo tính toán của cục này, số thông tư, quy chuẩn kỹ thuật về an toàn hạt nhân mà cục phải giúp bộ trưởng bộ mình xây dựng trong bốn, năm năm tới lên đến vài trăm, riêng trong năm 2011 – 2012 là 43 văn bản. Trong khi đó, chỉ riêng thông tư 13 (ngày 20.5.2009) hướng dẫn đánh giá sơ bộ về an toàn hạt nhân đối với địa điểm nhà máy điện hạt nhân trong giai đoạn quyết định chủ trương đầu tư (để giúp Quốc hội ra quyết định về chủ trương đầu tư dự án điện hạt nhân Ninh Thuận) cũng đã ngốn hết hai năm. Còn về nhân lực phục vụ cho việc này, dự kiến đến năm 2014, cục cần có 280 người, trong đó phải có 60 người được đào tạo ở nước ngoài, nhưng số này cũng chỉ giúp thẩm định được chừng 10 – 40% nội dung trong mỗi vấn đề cần thẩm định và cần có thời gian.

Ông Dũng nói, về nguyên tắc, văn bản yêu cầu, hướng dẫn về an toàn phải có trước khi các bước của dự án được triển khai chứ không phải đợi đến lúc phê duyệt rồi mới ban hành. Áp lực này rất lớn, cục sẽ cố gắng hết sức, nhiều tổ chức quốc tế, các đối tác tham gia dự án cũng đang giúp (nhưng các đối tác mà giúp ban hành văn bản quản lý rủi ro thì không thể đảm bảo tính độc lập – PV). Tuy nhiên, theo ông, nếu không thể xây dựng kịp cơ sở pháp lý nói chung (quản lý rủi ro nói riêng) đầy đủ cho một hoạt động nào đó thì hoạt động đó nên hoãn lại, đối với điện hạt nhân cũng vậy.

Nghị quyết của Quốc hội đặt điều kiện chỉ triển khai điện hạt nhân khi đảm bảo mọi tiêu chuẩn an toàn. Phát biểu với báo chí trong kỳ họp Quốc hội vừa qua, phó Thủ tướng Hoàng Trung Hải nói chỉ khi báo cáo nghiên cứu khả thi đánh giá là an toàn, chúng ta mới triển khai dự án điện hạt nhân. Hiện chưa có đầy đủ cơ sở – văn bản pháp lý quản lý chuyện an toàn bức xạ, an toàn hạt nhân thì không biết nghiên cứu khả thi sẽ nghiên cứu trên cơ sở nào? Tiến trình này có chậm lại để chờ?

Một số thông tin khác cũng hỗ trợ cho khuyến nghị của nhiều người từ trước đến nay là nên hoãn việc xây dựng nhà máy hạt nhân đầu tiên lại một thời gian để làm tốt công tác chuẩn bị. Ngay như chuyện địa điểm đặt nhà máy (khu vực Vĩnh Hải, Phước Dinh), tham luận “Một số vấn đề địa chất cần quan tâm” ở khu vực này nêu tác động của đứt gãy hoạt động có thể gồm việc gây động đất cường độ lớn phá huỷ công trình và dịch chuyển làm biến dạng, phá huỷ nền móng công trình. Vùng dự án ít có khả năng phát sinh động đất cao nhưng cần lưu ý đến dạng tác động thứ hai, và mối quan tâm lớn nhất chính là các đứt gãy ở lân cận các địa điểm dự kiến.

Hay chuyện nguồn nhân lực, không chỉ để phục vụ cho việc xây dựng, vận hành nhà máy mà còn đảm bảo an toàn cho nó, chính tiến sĩ Điền Quang Hiếu, đại diện ban dự án điện hạt nhân Ninh Thuận, khi trình bày về tình hình thực hiện dự án cũng thừa nhận là khó khăn, một số trường đại học cao đẳng đã bắt đầu đào tạo chuyên ngành liên quan nhưng chính thầy cô giảng dạy lại thiếu kinh nghiệm.

Việc xây dựng lò phản ứng thế hệ thứ ba ở các nước đang phát triển không phải là không có thách thức, theo như tiêu đề của một tham luận khác.

Ngay cả khi câu chuyện an toàn được giải quyết về mặt pháp luật hay kỹ thuật, thì xác suất rủi ro vẫn có, nên quan trọng nhất là thái độ, ứng xử của người dân với vấn đề rủi ro và trước rủi ro như thế nào. Điều này không thể ngày một ngày hai có được mà cần thời gian để thẩm thấu thông qua việc nâng cao dân trí, đổi mới cách thức tổ chức xã hội. Nước Nhật, sau thảm hoạ động đất – sóng thần và hạt nhân vừa qua đã bình tĩnh, trật tự ứng phó. Vậy mà, bài học lớn mà ông Fumio Kudough, một chuyên gia về hạt nhân của Nhật, rút ra cho nước mình và truyền đạt lại cho Việt Nam, vẫn là xây dựng văn hoá về an toàn, ứng phó với rủi ro.

Trước cuộc tổng rà soát về điện hạt nhân trên thế giới sau thảm hoạ Fukushima, nếu đặt mình trong cuộc và quyết định vẫn bước tiếp, thì từ tiên đoán “chắc chắn những chuẩn mực an toàn mới trên thế giới sẽ cao hơn hẳn” của giáo sư Phạm Duy Hiển, nguyên viện trưởng viện Năng lượng hạt nhân Đà Lạt, Việt Nam không thể ở ngoài cuộc chạy đua về an toàn này. Trước khi có một hình dung về chuẩn mực mới, rất cần một sự tạm dừng. Thái Lan đã quyết định dừng các dự án điện hạt nhân đến sau năm 2030.

MỸ LỆ